Akıl yürütme yöntemleri olarak da bilinen tümevarım (Endüksiyon)ve tümdengelim (Dedüksiyon) düşünme yollarını kısa manalarını ve ayrıca detaylı açıklamalarını sizler için derledik.

Tümevarım (Endüksiyon)

Tek tek olgulardan genel önermelere geçmek için izlenen düşünme yoludur. Diğer bir deyişle özelden genele, tikelden tümele ulaşmaktır.

Örneğin:

İnsan canlıdır ve beslenir.

Hayvan canlıdır ve beslenir.

Bitki canlıdır ve beslenir.

O hâlde tüm canlılar beslenir.

Tümevarımın diğer tanımları şu şekilde yapılabilir:

– Tekil olandan, özel olandan genel olana giden, tek tek olgulardan genel önermelere varan yöntem; burada ve şimdi gözlenilmiş olanlardan belli bir türün bütün durumları için geçerli olan yasaya gider. Tam olan tümevarım (Lat. inductio compléta)”da olanaklı olan bütün durumlar araştırılmıştır, bundan dolayı mantıkça zorlayıcı bir niteliği vardır; tam olmayan, bundan böyle olasılı olan tümevarımdan (Lat. inductio incompleta) tam olanı ayırmak gerekir.

– Teklik olandan, özel olandan genel olana giden, tek tek olgulardan genel önermelere varan yöntem, istikra, endüksiyon.

– Kişilerin, özellikle bilim adamlarının gözlem ve deneylere dayanarak yeni varsayımları benimsemeleri süreci.

– Tek tek olgulardan genel önerilere geçmek üzere izlenen düşünme ve inceleme yolu. 2. Mantıkçılara göre öncüllerinin doğruluğu sonucunun doğruluğunu olasılı kılan çıkarım biçimi.

– Özelden genele, tikelden tümele giderek ya da olguların gözleminden genelliklere vararak bilgi üretme yöntemi.

Tümdengelim (Dedüksiyon ya da Dedüktif Akıl Yürütme)

Tümdengelim genel ilkelerden hareket ederek tek tek olaylar hakkında bir yargıya ulaşma yoludur. Kısaca, genelden özele ve genelden genele uzanan düşünme biçimi olduğu söylenebilir.

Genelden özeli çıkarsayan akıl yürütme biçimi, tümdengelimdir. Bu tür akıl yürütme yeni bir bilgi vermez, sadece öncülleri açık hâle getirir ve tikel hakkında bilgi verir. Genel bir yasa ya da yargıdan yola çıktığı için adına tümdengelim denilir. Biri yasa ya da yargı olmak üzere en az iki öncül ve bu öncüllerden çıkarılması gereken bir sonuçtan oluşur. Dayandığı yasa ne kadar doğru ve kuvvetliyse o kadar geçerli bir akıl yürütmedir. Tümdengelimde verilen birkaç öncülden, bir sonuç çıkarılır. Bu sonuç öncüllerde vardır. Sonuç, öncülleri ne aflar ne de öncüllere yeni bir şey katar. Tümdengelimin görevi, öncüllerde üstü örtük var olan sonucu açığa çıkarmaktır. Yani, tümdengelime bilgimizi arttırıcı değil, elde olan bilgileri çözümleyici bir yöntem gözüyle bakabiliriz.

Örneğin:

1. Bütün insanlar ölümlüdür.

2. Sokrates bir insandır.

3. O hâlde, Sokrates ölümlüdür.

Bir başka örnek verecek olursak;

1. Bütün metaller ısıtıldığında genleşir.

2. Bakır bir metaldir.

3. O hâlde, bakır ısıtıldığında genleşir.

Tümdengelimin en belirgin özelliği, öncüllerin sonucu doğruladığını savını taşımasıdır. Bu savın gerçekleşmesi ile aynı zamanda çıkarım geçerli hâle gelir. Mantıksal geçerlilikten yoksun tümdengelim örnekleri de olabilir. Şöyle ki:

1. Tüm Trakyalılar gri gözlüdür.

2. Einstein gri gözlüydü.

3. O hâlde, Einstein Trakyalıdır.

Tümdengelim akıl yürütmesinde öncüller doğru olsa da sonucun doğru olmadığı görülüyor. Sonuç doğru olmadığı için de mantıksal olarak geçerli değildir. Trakyalı olmanın a, b, c… gibi birçok ortak özelliği paylaşıyor olması durumunda, bu özelliklerden birine sahip olmak diğerlerine de sahip olmayı gerektirmez ve tek bir özelliğe sahip olmak o kişiyi o grubun içine dâhil etmez. Ayrıca tüm Trakyalılar gri gözlüdür tümel önermesi de yanlıştır. Einstein rast gele gri gözlü olabilir ama bu tek özellik Einstein’ın Trakyalı olması için yeterli değildir. Aristoteles klasik mantığın içine sadece tümdengelim akıl yürütme yöntemini dâhil etmiştir ve tümdengelime önem vermiştir. Aristoteles’e göre, zihin hakikati bu yol ile arar.

Örneğin:

Bütün filler uçabilir.

Mıstafa bir fildir.

O hâlde, Mıstafa da uçabilir.

Bir başka örnek verecek olursak;

Bütün kadınlar çiçektir.

Bütün çiçekler güzel kokar.

O hâlde, bütün kadınlar güzel kokar.

Yukarıdaki örneklerin birincisinde genelden özele, ikincisinde genelden genele doğru bir akıl yürütme kullanılmıştır.

Güçlü bir tümevarımlı çıkarım örneği; “Ali henüz bir haftalık bebektir, o halde Ali henüz emekleyemez”

Güçlü Tümevarım örneği; Kapalı bir torba var bu torbada 30 tane rakam var (tombala oyunu gibi) rakamlar var elimizi attık torbaya karıştırdık çektik 3 rakamı çıktı tekrar çektik yine 3 çıktı tekrar çektik yine 3 çıktı torbadan çektiğimiz rakam ve çekmeye devam ettik Yirminci çekişimizde de 3 rakamı çıktı 30 rakamında 3 olduğunu düşünürüz bu güçlü bir tümevarım örneğidir.

Zayıf Tümevarım örneği; İnsanlar piyango biletini çok defa büyük ikramiye çıkarmış Nimet Abla’dan almak isterler bu zayıf bir tümevarımlı akıl yürütme örneğidir.

Zayıf Tümevarım örneği; “Mehmet Adanalıdır. Adanalı insanlar kavgayı sever. O halde Mehmet kavgayı sever.”

ANALOJİ (BENZETİŞ) AKIL YÜRÜTME

Ortak bir veya birden fazla özellikten yola çıkılarak A için verilen yargıyı B için de vermek

Benzerliklere bakarak sonuca varmak.

Bilinmeyen bir olgunun bilinen bir olguyla açıklanması.

Analoji Örnekleri;

⦁             ‘Aslan Mican geliyor” dediğimizde Mican ve Aslan arasında analoji yaparız yani Mican’ın cesur, güçlü, dayanıklı biri olduğunu söylemek isteriz.

⦁             ‘Melek gibi bir kadındı’ dediğimizde Melek ile o kadın arasında analoji yaparız. Kadının masum, temiz ve iyiniyetli olduğunu söylemek isteriz.

⦁             “Sinem klasik müzik seviyor. Tuğçe’de klasik müzik seviyor. Sinem dövme yaptırmayı seviyor. Tuğçe’de dövme yaptırmayı seviyor. Sinem resim yapmayı seviyor. Tuğçe’nin de resim yapmayı seviyor olma ihtimali yüksek diye düşünürüz”

⦁             “NASA bunu çok yapar. Yaşadığımız Dünyada ki canlılığın su sayesinde var olduğu bilinen bir gerçektir. Gezegenin filanca noktasında yeni bir gezegen bulundu ve bu gezegende de su var. O halde bu gezegende de canlı yaşam vardır çıkarımı.”

⦁             “Ormandasınız acıktınız yiyecek bir şey arıyorsunuz. Pazardaki salataya benzer bir meyve gördünüz boyutuna bakarız koklarız bizi rahatsız edecek bir durumu yoksa salata ya da ona benzer bir meyve olduğunu düşünüp yeriz.”

HEPTENGİTMELİ (ABDÜKTİF) AKIL YÜRÜTME

Heptengitmeli akıl yürütmede öncül önermelerinin tümünün doğru olması durumunu en iyi açıklayan önermeye sonuç önermesi olarak ulaşılmaya çalışılır. Tümevarımlı akıl yürütmedeki gibi öncüller ne kadar doğru olursa olsun sonucun doğru olduğuna kesin emin olamayız.

“Sabah uykumuzdan uyandık dışarıdan su sesi geliyor ve penceremize de su damlaları düşüyor. Yağmur yağdığını düşünürüz ama bu başka bir durumda olabilir. Yine de bu en akla yakın düşüncedir.”

“Daha önce insanın ayak basmadığını bildiğimiz bir adaya inceleme yapmak için gittik ancak ancak adanın kumsalında insan ayak izine benzer ayak izleri gördük. Burada biri veya birilerinin bulunmuş ya da bulunmakta olduğunu düşünürüz. Ancak bu ayak izleri başka şekilde de oluşmuş olabilir.”

BİR CEVAP BIRAK

Please enter your comment!
Please enter your name here